Zdolny uczeń

„Zdolny uczeń” (Apt Pupil) to thriller z 1998 roku oparty na noweli Stephena Kinga z 1982 roku, która ukazała się w zbiorze „Cztery pory roku”. Film wyreżyserował Bryan Singer, scenariusz napisał Brandon Boyce, a główne role zagrali Ian McKellen i Brad Renfro. Za zdjęcia odpowiadał Newton Thomas Sigel, a muzykę i montaż przygotował John Ottman.

Akcja toczy się w 1984 roku w południowej Kalifornii. Todd Bowden jest szesnastoletnim uczniem liceum, ma dobre stopnie i spokojny charakter, a najbardziej interesują go II wojna światowa i zbrodnie nazistów. Pewnego wieczoru, jadąc autobusem, dostrzega samotnego starszego człowieka i uświadamia sobie, że to poszukiwany od czasów wojny nazista. Mężczyzna mieszka w sąsiedztwie chłopca pod nazwiskiem Arthur Denker, a naprawdę jest Kurtem Dussanderem, byłym komendantem obozu koncentracyjnego.

Todd stawia Dussanderowi warunek: w zamian za milczenie starzec ma opowiadać, jak wyglądała praca w obozach zagłady i jakie to uczucie, gdy ktoś bierze udział w ludobójstwie. Te rozmowy wywierają wpływ na obu rozmówców, a ich relacja wyzwala w każdym z nich złą wolę. Singer nazywał film „studium okrucieństwa”: nazizm jest w nim nośnikiem opowieści o tym, do czego zdolny bywa człowiek, a nie jej głównym tematem.

Postacie o nazwisku Bowden grają Bruce Davison (Richard), James Karen (Victor) i Marjorie Lovett (Agnes). Joshua Jackson gra Joeya, a David Schwimmer – szkolnego doradcę Edwarda Frencha. Singer cenił możliwość nakręcenia horroru według Kinga z mniejszą dawką grozy nadprzyrodzonej, a większą opartą na psychice bohaterów.

Ian McKellen o przemianie w Dussandera

Na swojej oficjalnej stronie Ian McKellen wspomina, że Bryan Singer początkowo uważał go za zbyt młodego do roli siedemdziesięciopięcioletniego Dussandera. Podczas wspólnego lunchu wyszło na jaw, że reżyser nie rozpoznał aktora jako kaznodziei Amosa Starkaddera w „Cold Comfort Farm”. Ta zdolność do ekranowej przemiany miała znaczenie dla decyzji obsadowej. McKellen zaproponował, aby charakteryzację przygotował Daniel Parker, z którym pracował wcześniej przy „Ryszardzie III”. Zmarszczki, rozjaśnione włosy i plamy na skórze miały postarzyć aktora, ale podstawą roli pozostała stale tłumiona złość bohatera.

Cztery koty i wspomnienia z planu

Notatki McKellena z realizacji filmu opisują pracę z czterema podobnymi rudymi kotami. Każde zwierzę wykonywało inne zadania: jedno spokojnie znosiło manipulowanie nim, inne poruszało się na polecenie, kolejne jadło przed kamerą. Zachowanie zwierząt kierowano za pomocą przysmaków, a na planie obecna była osoba nadzorująca ich ochronę.

Aktor wspomina też dobry kontakt z Bradem Renfro mimo różnicy wieku, doświadczeń i temperamentów. Renfro w czasie pracy nad ekranizacją przygotował własny krótki film, w którym również wystąpił. Zdjęcie kończące wspomnienia podpisano datą 4 kwietnia 1997 roku: był to ostatni dzień McKellena przy scenach wnętrzowych w Occidental Studios. Relacja nie utożsamia tej daty z zakończeniem całej produkcji.