Powieść, 1982
Uciekinier
Dystopijny thriller Stephena Kinga wydany w 1982 roku pod pseudonimem Richard Bachman. W Stanach Zjednoczonych roku 2025 Ben Richards, który nie może znaleźć pracy, zgłasza się do telewizyjnego programu, w którym uczestnik ucieka przed opłacanymi przez telewizję zabójcami.
- Tytuł oryginalny
- The Running Man
- Autor
- Stephen King
- Rodzaj
- Powieść
- Pierwsze wydanie
- New American Library, maj 1982
- ISBN oryginału
- 978-0-451-11508-9
- Ekranizacje
- 2 (1987–2025)
Opis
Akcja „Uciekiniera” („The Running Man”) toczy się w Stanach Zjednoczonych roku 2025. Gospodarka kraju leży w gruzach, przemoc na świecie narasta, a państwo stało się totalitarną dystopią. Elitę i niższe warstwy społeczne dzielą olbrzymie różnice, a obie grupy mają osobne waluty. Kierowana przez rząd sieć telewizyjna Network nadaje brutalne teleturnieje, w których rozrywką dla widzów jest oglądanie, jak giną uczestnicy.
Dalszy opis fabuły (spoilery)
Ben Richards ma 28 lat i mieszka w Co-Op City. Trafił na czarną listę i nie może znaleźć pracy. Jego półtoraroczna córeczka Cathy ma zapalenie płuc, a Richardsa nie stać na lekarstwo. Żona Sheila, by utrzymać rodzinę, zaczęła się prostytuować. Zdesperowany Richards zgłasza się do telewizji, która nadaje teleturnieje. Do programu „Treadmill to Bucks” przyjmuje się tylko osoby, którym grozi zawał, a w „Przepłyń obok krokodyli” zadanie zawodnika zdradza sam tytuł. Po serii intensywnych badań fizycznych i psychologicznych Richards trafia do „Uciekiniera”, najniebezpieczniejszego programu Network, w którym zwycięstwo oznacza życie w luksusie, a porażka – śmierć.
Zasady wyjaśnia mu producent wykonawczy Dan Killian. Uczestnik zostaje ogłoszony wrogiem państwa i dostaje dwanaście godzin przewagi, zanim ruszy za nim oddział elitarnych zabójców zatrudnianych przez Network. Za każdą przeżytą godzinę dostaje 100 dolarów, drugie tyle za każdego zabitego członka obławy albo stróża prawa, a kto przetrwa trzydzieści dni, otrzymuje miliard dolarów. Widzowie mogą zarobić, donosząc, gdzie widzieli zawodnika. Richards dostaje na start 4800 dolarów i kieszonkową kamerę, a dwa razy dziennie musi wysyłać pocztą nagrania do Network. Killian twierdzi, że nikt jeszcze nie dotrwał do głównej nagrody, ale Richards nie traci nadziei. Ścigany, dociera do Bostonu, ledwie uchodzi z eksplozji w piwnicy budynku YMCA i ukrywa się w getcie u członka gangu, Bradleya Throckmortona. Od niego dowiaduje się o groźnym skażeniu środowiska i o upośledzonym położeniu miejskiej biedoty. Gdy próbuje o tym mówić w nagraniach, Network cenzuruje go wulgaryzmami i groźbami.
Telewidz jako uczestnik obławy
W „Uciekinierze” publiczność nie ogranicza się do biernego oglądania. Nagrody za donosy włączają ją w mechanizm polowania. Rozrywka, bieda i nadzór wzajemnie się napędzają, a uczestnik staje się jednocześnie człowiekiem i produktem programu. Historię można czytać jako pytanie o odpowiedzialność odbiorcy, który korzysta z widowiska i nie chce dostrzegać jego kosztu.
Rok akcji a czas publikacji
Powieść osadzono w fikcyjnym roku 2025, ale wydanie amerykańskie New American Library pochodzi z 1982 roku. Ta różnica jest istotna: świat Richardsa stanowi literacką wizję przyszłości powstałą na początku lat osiemdziesiątych, a nie opis rzeczywistych wydarzeń z 2025 roku. Motyw chorej córki nadaje decyzji bohatera konkretną ekonomiczną przyczynę. Formalna możliwość zgłoszenia się do programu nie oznacza, że jego wybór jest wolny od przymusu. Śledzenie sposobu, w jaki telewizja przedstawia Richardsa, pozwala oddzielać jego działania od obrazu wytwarzanego przez organizatorów widowiska.
Jak powstała
Pierwszą wersję „Uciekiniera” King napisał w lutym 1973 roku. We wspomnieniach „On Writing: A Memoir of the Craft” z 2002 roku podawał, że zajęła mu jeden tydzień, choć zwykle pisał około 2000 słów albo dziesięciu stron dziennie. Powieść ukazała się w 1982 roku od razu w miękkiej oprawie, podpisana pseudonimem Richard Bachman. Była czwartą książką Bachmana, po „Rage” (1977), „Wielkim marszu” (1979) i „Roadwork” (1981), a w 1985 roku wszystkie cztery zebrano w jednym tomie „The Bachman Books”.
King wymyślił Bachmana jako stały pseudonim, a nie chwilową tożsamość. Jego autorstwo wyszło jednak na jaw niedługo po wydaniu piątej powieści Bachmana, „Thinner” (1984). Później King jeszcze dwukrotnie sięgnął po to nazwisko, przy „The Regulators” (1996) i „Blaze” (2007), a historię zdemaskowania wykorzystał w powieści grozy „Mroczna połowa” z 1989 roku.
Motywy
Teleturnieje Network opierają się na cudzej śmierci, widzowie dostają pieniądze za donosy, a nagrania zawodnika są cenzurowane. Pomysł telewizyjnej obławy pojawił się wcześniej w opowiadaniu Roberta Sheckleya „The Prize of Peril” z 1958 roku, w którym zawodowcy ścigają uczestnika po mieście, a stawką jest nagroda pieniężna. King we wstępie „The Importance of Being Bachman” do wydania „The Bachman Books” z 1996 roku nazwał „Uciekiniera” książką napisaną przez młodego człowieka, który był rozgniewany, pełen energii i zakochany w sztuce i rzemiośle pisania.
Szczegóły fabuły
Pokaż szczegóły fabuły (spoilery)
Bradley przemyca Richardsa przez rządowy punkt kontrolny do Manchesteru i daje mu samochód, broń, nowe przebranie oraz naklejki adresowe, dzięki którym Network nie namierzy go po stemplach pocztowych. Przez trzy dni Richards udaje na wpół ślepego księdza, dowiaduje się o śmierci innego zawodnika i śni, że torturowany Bradley go zdradził. W kryjówce w Portland donosi na niego matka właściciela. Ranny, ucieka policji i zabójcom i nocuje na opuszczonej budowie.
Następnego dnia porywa samochód Amelii Williams i bierze ją jako zakładniczkę, a o swojej obecności zawiadamia media. Na lotnisku w Derry staje naprzeciw policji i Evana McCone’a, szefa zabójców, i blefując, że ma przy sobie ładunek zdolny zniszczyć lotnisko, dostaje się na pokład samolotu. Bije dotychczasowy rekord programu, wynoszący 197 godzin, a jego sukces wywołuje bunt uciskanych przeciw elicie. W powietrzu, z McCone’em i Amelią jako zakładnikami, odbiera telefon od Killiana. Ten wie, że Richards nie ma materiałów wybuchowych, i proponuje mu posadę McCone’a. Gdy Richards dowiaduje się, że Sheila i Cathy nie żyją od ponad dziesięciu dni, przyjmuje ofertę, po czym zabija załogę i McCone’a, sam zostając śmiertelnie ranny. Zmusza Amelię do skoku ze spadochronem, wyłącza autopilota i kieruje samolot na siedzibę Network. Maszyna uderza w wieżowiec, a w wybuchu giną Richards i Killian.
Ekranizacje
2 ekranizacje w ciągu 38 lat
- Uciekinier
- Uciekinier
- Uciekinier
Polskie okładki
2005
2024
Okładki: materiały wydawnictwa Prószyński i S-ka; licencja
Polskie wydania
| Rok | Wydanie | Wydawca | Przekład | Strony | ISBN |
|---|---|---|---|---|---|
| 1992 | Uciekinier | CIA-Books - SVARO | Robert P. Lipski | 282 | 8385100385 |
| 2005 | Uciekinier | Prószyński i S-ka | Robert P. Lipski | 224 | 9788374691291 |
| 2006 | Uciekinier | Prószyński i S-ka | Robert P. Lipski | 224 | 8374691298 |
| 2010 | Uciekinier | Albatros | Robert P. Lipski | 334 | 9788373598225 |
| 2013 | Uciekinier | Albatros | Robert P. Lipski | 331 | 9788378857648 |
| 2014 | Uciekinier e-book | Albatros | Robert P. Lipski | — | 9788379851775 |
| 2015 | Uciekinier | Albatros | Robert P. Lipski | 334 | 9788378855101 |
| 2017 | Uciekinier Kolekcja mistrza grozy | Prószyński i S-ka | Robert P. Lipski | 281 | 9788380973244 |
| 2024 | Uciekinier | Albatros | Robert P. Lipski | 336 | 9788383613659 |
| 2024 | Uciekinier | Albatros | Robert P. Lipski | 333 | 9788383614106 |
Miejsca i postacie
Miejsca
Postacie
Odbiór
W 1987 roku, pięć lat po premierze książki, powstała ekranizacja w reżyserii Paula Michaela Glasera, z Arnoldem Schwarzeneggerem w roli Richardsa. Z powieści zachowano w niej tylko ogólny pomysł brutalnego programu i kilka imion postaci, a na podstawie filmu powstała gra wideo na kilka domowych platform komputerowych. King we wstępie z 1996 roku opisał swojego Richardsa jako chuderlawego i „przedgruźliczego” i zauważył, że trudno o postać bardziej odległą od bohatera granego przez Schwarzeneggera. Druga adaptacja, w reżyserii Edgara Wrighta i z Glenem Powellem w głównej roli, weszła na ekrany w 2025 roku i trzyma się książki znacznie wierniej. W Polsce powieść wydało po raz pierwszy w 1992 roku wydawnictwo CIA-Books, w przekładzie Roberta P. Lipskiego. Ten sam przekład wznawiały potem Prószyński i S-ka oraz Albatros, między innymi w latach 2006, 2017 i 2024.
Ciekawostki
Pierwszą wersję powieści King napisał w lutym 1973 roku w ciągu jednego tygodnia, choć zwykle jego dzienna norma wynosiła około 2000 słów.
W teleturnieju „Treadmill to Bucks” zawodnicy muszą utrzymać się na zanurzonej w wodzie drewnianej kłodzie.
Uczestnik „Uciekiniera”, który przetrwałby trzydzieści dni, miał dostać miliard dolarów.
Ekranizacja z 1987 roku doczekała się gry wideo wydanej na kilka domowych platform komputerowych.
Historię ujawnienia, że za Richardem Bachmanem stoi King, pisarz wykorzystał w „Mrocznej połowie” z 1989 roku.
W Polsce powieść ukazała się po raz pierwszy w 1992 roku nakładem wydawnictwa CIA-Books.